បន្ទាប់ពីអនុវត្ត អានាបាណ (Anapana) ហើយចិត្តមានសមាធិគ្រប់គ្រាន់ តាមវិធីរបស់ S. N. Goenka គេបន្តទៅ វិបស្សនា (Vipassana) ដើម្បីសង្កេតការពិតនៃ អនិច្ចា (Anicca) ដែលមានន័យថា "អ្វីៗកើតឡើង ហើយផ្លាស់ប្តូរជានិច្ច"។
អនិច្ចា (Anicca)
\text{Anicca}
អនិច្ចាមិនមែនគ្រាន់តែជាគំនិតដែលត្រូវជឿទេ ប៉ុន្តែជាអ្វីដែលត្រូវសង្កេតឃើញដោយផ្ទាល់ពីបទពិសោធន៍។
ក្បួនអនុវត្តវិបស្សនា
1. ស្កេនរាងកាយ (Body Scanning)
ចាប់ផ្តើមពីកំពូលក្បាល។
សង្កេតអារម្មណ៍នៅតំបន់នីមួយៗ។
បន្តចុះមកមុខ ក ខ្នង ទ្រូង ពោះ ដៃ ជើង រហូតដល់ចុងម្រាមជើង។
បន្ទាប់មកស្កេនឡើងវិញពីក្រោមឡើងលើ។
2. គ្រាន់តែសង្កេត
អារម្មណ៍ដែលអាចកើតមាន៖
ក្តៅ
ត្រជាក់
រមាស់
ស្ពឹក
ឈឺ
ញ័រ
ស្រាល
ធ្ងន់
កុំព្យាយាមបង្កើតអារម្មណ៍ទាំងនេះ។ គ្រាន់តែសង្កេតវា។
3. រក្សាឧបេក្ខា (Equanimity)
ពេលជួបអារម្មណ៍ល្អ៖
កុំលោភចង់ឱ្យវានៅយូរ។
ពេលជួបអារម្មណ៍មិនស្រួល៖
កុំស្អប់ ឬរុញច្រានវា។
គ្រាន់តែដឹងថា៖
"វាកំពុងកើតឡើង ហើយវានឹងផ្លាស់ប្តូរ។"
4. សង្កេតអនិច្ចា
ពេលសង្កេតយូរៗ អ្នកនឹងឃើញថា៖
ការឈឺមិននៅដដែល
ការរមាស់មិននៅដដែល
អារម្មណ៍សប្បាយមិននៅដដែល
អារម្មណ៍មិនសប្បាយក៏មិននៅដដែល
អ្វីៗកំពុងផ្លាស់ប្តូរជានិច្ច។
5. កុំប្រតិកម្ម
នេះជាចំណុចសំខាន់បំផុត។
ជាទូទៅមនុស្សមានទម្លាប់៖
ចូលចិត្ត → ចង់បានបន្ថែម
មិនចូលចិត្ត → ចង់គេចចេញ
វិបស្សនាហាត់ឱ្យយើងសង្កេតដោយមិនប្រតិកម្មភ្លាមៗ។
ឧទាហរណ៍សម្រាប់ Sarim នៅការដ្ឋាន
អតិថិជនខឹង ឬនិយាយខ្លាំង។
ទម្លាប់ធម្មតា៖
ខឹងតប
ការពារខ្លួន
តានតឹង
ការអនុវត្តវិបស្សនា៖
ដឹងថាចិត្តកំពុងមិនស្រួល។
សង្កេតអារម្មណ៍ក្នុងខ្លួន។
មិនប្រតិកម្មភ្លាម។
ចាំឱ្យចិត្តស្ងប់សិន។
ឆ្លើយតបដោយហេតុផល។
គោលដៅចុងក្រោយ
អានាបាណ → សមាធិ
វិបស្សនា → បញ្ញា
បញ្ញា → ឃើញអនិច្ចា
ឃើញអនិច្ចា → កាត់បន្ថយការលោភ កំហឹង និងការភាន់ច្រឡំ
ដូច្នេះ វិបស្សនាមិនមែនជាការបង្កើតអារម្មណ៍ពិសេសណាមួយទេ ប៉ុន្តែជាការហាត់ចិត្តឱ្យមើលឃើញថា អ្វីៗទាំងអស់កំពុងផ្លាស់ប្តូរជានិច្ច (Anicca) ហើយរៀនរស់នៅជាមួយការពិតនោះដោយចិត្តស្ងប់។